از قرآن برداشته است يكايك باز مىگيرد و مىكوشد تا ، به يارى تحليل زبانشناختى و روانشناختى ، هر بار نشان دهد كه معنى نخستين كلمهء قرآنى و معادل نوعى آن چيست ، سپس معلوم كند كه چگونه وجوه مختلف اين كلمه به اين معنى نخستين مربوط مىشود و از چه طريقى اين وجوه از آن منشعب مىشوند . در اينجا با او رشته تحليلهاى او را ، نه به ترتيب الفبايى ، بلكه با قرار دادن هر كلمه در جايى كه كتاب او براى آن تعيين كرده است ، دنبال مىكنيم . « 13 » هدى ( برگ 47 ب - 48 ب ) « هدى » ، در قرآن ، گويا هيجده وجه يا معنى دارد . در حقيقت ، به گفتهء ترمذى ، الحاصل من هذه الكلمة كلمة واحدة فقط : آنچه مىتوان از اين كلمه دريافت فقط يك كلمهء واحد ، يعنى تنها يك معنى « اصلى » است . در حقيقت ، « هدى » به معنى « ميل » است ، چنان كه در تداول مىگويند من كسى را ديدم كه « يتهادى » [ فى مشيته ] ، يعنى در راه رفتن از اين سو به آن سو متمايل مىشد . از اين رو ، قرآن مىفرمايد : إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ : ما به سوى تو متمايل شده‌ايم ( اعراف ، 156 ) . « 14 » « هديه » از همين معنى مىآيد ، زيرا با « هديه » دل متمايل به كسى مىشود كه آن را هدايت مىكند . و امّا دل فرمانرواى حواس است ، و هنگامى كه خدا آن را به سوى نور خود هدايت مىكند ، يعنى هنگامى كه خدا با نور خود او را به خود متمايل مىكند ، مىگويند : دل « اهتدى » يعنى « استمال » : با ميل به جانبى راه درست را يافت : يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ : خدا هر كه را كه بخواهد هدايت مىكند ( نور ، 35 ) ؛ و ترمذى نتيجه مىگيرد كه معنى نخستين و اصلى اين كلمه اين است . از اينجا وجوه مختلفى كه براى اين كلمه يافته شده است توضيح داده مىشود . در حقيقت ، اگر در بعضى سور قرآنى « هدى » به معنى « بيان » است به سبب آن است كه « بيان » چون به نور علم بر دل ظاهر مىشود ، اين نور دل را به متعلّق بيان يا چيز بيان شده مىكشاند ( مدّ ) و به آن متمايل مىسازد . جاى ديگر ، « هدى » به معنى اسلام است ، زيرا وقتى كه دل به نور علم به متعلّق بيان متمايل

--> ( 13 ) . در حقيقت ترمذى همهء كلمات واژه‌نامهء مقاتل را تحليل نكرده است ؛ بلكه لابد كلماتى را انتخاب كرده است كه دربارهء آنها چيزى براى گفتن داشته است ، يعنى كلماتى كه قابل نوعى تحليل روانى بوده است . همچنين بر سر همهء وجوه يك كلمه بازنمىگردد ، بلكه وجوهى را انتخاب مىكند كه جالب نظر اوست : از اين رو ، از همان نخستين كلمه ( « هدى » ) خبر مىدهد كه اين كلمه 18 وجه دارد ، ولى جز 13 وجه از آنها را تحليل نمىكند . ( 14 ) . بلاشر آن را چنين ترجمه كرده است : « ما آيين يهوديت را به كار خواهيم بست » كه معنى محتملى براى فعل « هدنا » ست .